Ο ιερός αυτός τόπος, ο πιο φημισμένος διεθνώς λόγω των Ολυμπιακών Αγώνων, κατοικήθηκε από την προϊστορική εποχή τουλάχιστον και υπήρξε σημαντικός χώρος θρησκευτικής λατρείας. Το όνομα της οφείλεται ακριβώς στο γεγονός ότι την κατοικούσαν οι Ολύμπιοι Θεοί.
Το πότε ακριβώς άρχισαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες (κατά την διάρκεια των οποίων σταματούσαν οι πόλεμοι) δεν είναι εξακριβωμένο, καθώς τα ιστορικά δεδομένα συγχέονται με τη μυθολογία. Πιστεύεται ότι άρχισαν το 776 π. Χ., γνώρισαν μεγάλη ακμή ανάμεσα στον 6ο και τον 4ο π.Χ. αιώνα, συνεχίστηκαν όμως και αργότερα, αφού είχαν χάσει τον θρησκευτικό τους χαρακτήρα και η ιερότητα του χώρου είχε συληθεί, μέχρι το 393 μ.Χ.
Τον επόμενο χρόνο ο αυτοκράτορας Μέγας Θεοδόσιος εξέδωσε το γνωστό διάταγμα, με το οποίο απαγορεύτηκαν όλες οι ειδωλολατρικές γιορτές, ενώ το 426 μ. Χ. ο Θεοδόσιος Β΄ εξέδωσε διάταγμα για την καταστροφή όλων των ειδωλολατρικών ναών. Λίγο νωρίτερα, οι Ρωμαίοι είχαν λεηλατήσει τους θησαυρούς του ιερού και οι διάφορες βαρβαρικές επιδρομές είχαν προκαλέσει μεγάλες καταστροφές.
Ο πολύπαθος αυτός τόπος γνώρισε και μετά τον 5ο π. Χ. καταστροφές, πυρκαγιές, λεηλασίες, επιδρομές ακόμη και σεισμούς, ενώ μεγάλες πλημμύρες κατάχωσαν το ιερό.
Μετά την απελευθέρωση, ξεκίνησαν ανασκαφές φέρνοντας στο φως πληθώρα σημαντικών ευρημάτων, οι οποίες συνεχίζονται ακόμη και σήμερα. Έχουν αποκαλυφθεί θεμέλια, ερείπια και τμήματα από το αρχαίο στάδιο, το ιπποδρόμιο, η στοά που οδηγούσε στην Ιερά Άλτη, ο ναός του Δία, το βουλευτήριο, το πρυτανείο, η παλαίστρα, το γυμνάσιο, το Ηραίο, το Νυμφαίο, το ιερό της Εστίας, το Φιλιππείο, το Λεωνιδαίο, το μεγαλύτερο κτίριο στο οποίο φιλοξενούνταν οι επίσημοι καθώς και πολλά άλλα ιερά, ναοί και κτίρια, καθώς και ό,τι απέμεινε από εγκαταστάσεις θερμών λουτρών. Λίγο βορειότερα του Λεωνιδαίου βρίσκεται τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική, χτισμένη πάνω στα θεμέλια του εργαστηρίου γλυπτικής του Φειδία. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της περιοχής, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει τον πλούτο των ευρημάτων ανάμεσα στα οποία βρίσκεται και ο Ερμής του Πραξιτέλη.
|